Thay đổi mã hàng khi nhập khẩu, cho thêm chất phụ gia hoặc núp dưới dạng phế liệu..., hàng triệu tấn sắt thép ngoại đã và đang ồ ạt vào Việt Nam.
Gian lận thương mại tràn lan
Hơn nửa năm trôi qua kể từ khi Hiệp hội Thép Việt Nam (VSA) phản ánh tình trạng nhập khẩu (NK) ồ ạt thép cuộn vào Việt Nam và nghi ngờ việc này nhằm lẩn tránh thuế tự vệ thương mại nhưng tình hình vẫn tiếp diễn. Cụ thể, những tháng cuối năm 2016, lượng thép cuộn NK theo các mã HS (mã số phân loại hàng hóa xuất NK - NV) đang bị áp thuế tự vệ thương mại giảm mạnh, nhưng lượng thép cuộn theo các mã HS không thuộc đối tượng áp thuế tăng lên đột biến. Khi thay đổi mã HS của sản phẩm, doanh nghiệp (DN) chỉ bị áp thuế 3% so với mức thuế tự vệ 15,4 - 35,4% tùy mã theo quy định áp thuế tự vệ. Đi kèm với hiện tượng này là số DN chuyên NK các loại thép cuộn không thuộc danh mục bị áp thuế được thành lập.
Vì thế, VSA kiến nghị Cục Quản lý cạnh tranh (Bộ Công thương) xem xét mở rộng phạm vi áp dụng thuế tự vệ đối với các mặt hàng thép cuộn; đưa các mã số HS của sản phẩm thép cuộn còn lại vào danh mục hàng hóa cần quản lý chặt. Tháng 3 vừa rồi, Tổng cục Hải quan đã có văn bản yêu cầu cục hải quan các tỉnh, thành chỉ đạo các chi cục hải quan thực hiện nghiêm túc, đúng quy định việc lấy mẫu phân tích, giám định, kiểm tra thực tế hàng hóa và chứng nhận chất lượng thép NK sau khi có phản ánh của VSA. Đồng thời, giám sát chặt chẽ việc lấy mẫu để giám định, kiểm tra chuyên ngành, không để xảy ra trường hợp mẫu được gửi đi phân tích, giám định không phải là hàng hóa thực nhập. Tuy nhiên, trả lời Thanh Niên, Phó chủ tịch VSA Nguyễn Văn Sưa cho biết đến nay tình trạng này vẫn đang tiếp diễn.
Ước tính, giá thép NK từ Trung Quốc và nếu không bị áp thuế tự vệ thì sẽ rẻ hơn từ 30 - 40% so với thép sản xuất trong nước. “Thậm chí trước đây các DN khi NK thép cuộn còn đưa ra lý do trong nước chưa sản xuất được nhưng thực tế đây là những mặt hàng Việt Nam đã sản xuất và nguồn cung còn cao hơn lượng tiêu thụ. Vì vậy các DN trong nước đã phải cạnh tranh vất vả, đặc biệt với tình trạng gian lận thương mại như trên”, ông Nguyễn Văn Sưa nói.
Đại diện một số DN thép cho biết tình trạng NK các sản phẩm thép có yếu tố “hợp kim” để hưởng thuế NK 0% thay vì mức 5 - 10% (tùy loại) đã được phản ánh nhiều năm qua nhưng vẫn diễn ra liên tục. Giám đốc một DN sản xuất thép tại phía nam cho biết trong quá trình sản xuất, sản phẩm đã được bỏ nguyên tố boron (nguyên tố Bo) hoặc crom để có tên là “thép hợp kim” nhằm hưởng thuế suất NK 0%, nhưng thực tế toàn bộ loại thép này khi NK về Việt Nam đều dùng để xây dựng. Tất nhiên, sản phẩm này rẻ hơn so với thép xây dựng có thương hiệu trong nước và chủ yếu được tiêu thụ mạnh ở các tỉnh thành, vùng sâu vùng xa. Quan trọng hơn, có những sản phẩm bị ăn gian về nguyên phụ liệu như giảm bớt độ dày của sản phẩm, trộn tạp chất sẽ khiến cho chất lượng thép bị giảm. Thậm chí có đơn vị khi NK thép nhưng khai báo sản phẩm hoàn toàn khác như là sản phẩm đá hoa, bồn cầu…
Nhà nước thất thu thuế, DN lao đao
Số liệu từ Tổng cục Hải quan công bố 5 tháng đầu năm nay, kim ngạch NK sắt thép các loại vào Việt Nam đạt 6,83 triệu tấn, trị giá 3,97 tỉ USD. Dù trị giá NK chung giảm 18,9% so với cùng kỳ năm trước nhưng trị giá sắt thép các loại NK từ Trung Quốc 5 tháng qua vẫn tăng 24% với trị giá 1,89 tỉ USD, NK từ thị trường Hàn Quốc đạt 492 triệu USD, tăng 32,5%...
Thế nhưng, con số thực tế có thể khác rất nhiều. Theo một chuyên gia kinh tế, năm 2016, số liệu công bố của Việt Nam kim ngạch NK từ Trung Quốc là 49,4 tỉ USD, nhưng số liệu của phía Trung Quốc thì xuất khẩu từ nước này vào Việt Nam đạt 66,5 tỉ USD. Như vậy một số liệu hàng hóa trị giá 17 tỉ USD đã được đưa vào thị trường Việt Nam theo những con đường “ngầm”, trong đó nhóm hàng kim loại sắt thép chiếm một tỷ trọng khá lớn. Đồng thời, thống kê NK trong vòng 5 năm qua của cơ quan hải quan cũng cho thấy số lần vi phạm trong NK kim loại sắt thép dẫn đầu với 83 lần, hóa chất là 37 lần, dệt may là 12 lần…
Để bảo vệ sản xuất trong nước, Việt Nam đã áp dụng thuế chống bán phá giá đối với các mặt hàng sắt thép NK vào Việt Nam như thép mạ, thép hình chữ H, phôi thép và thép dài, thép không gỉ cán nguội... Nhưng các biện pháp này hầu như không có tác dụng. Theo ông Nguyễn Văn Sưa, việc khai báo gian lận hay NK không qua con đường không chính ngạch làm méo mó cán cân cung cầu, méo mó thị trường thép nội địa. Bản thân nhiều DN thép trong nước phải cầm cự khó khăn khi đối đầu với sản phẩm giá rẻ từ Trung Quốc tràn vào.
Chuyên gia kinh tế Ngô Trí Long đánh giá việc gian lận thương mại khi NK khiến cho chính sách phòng vệ thương mại nhằm hỗ trợ ngành sản xuất trong nước bị phá sản. Ngoài việc ảnh hưởng tiêu cực đến sản xuất trong nước thì Chính phủ đã bị thất thu thuế trầm trọng. Đáng lo ngại, thép liên quan đến an toàn công trình xây dựng, tính mạng của người dân nên việc nhập lậu, gian lận nếu không kiểm soát chặt sẽ gây ra những hệ lụy lớn.
“Việc kiểm tra hàng hóa NK là trách nhiệm đầu tiên của cơ quan hải quan. Việc áp dụng chính sách hậu kiểm cũng là kẽ hở để tình trạng gian lận thương mại xảy ra. Vì vậy khi có phản ánh từ phía DN và hiệp hội, hải quan phải kiểm tra chặt chẽ hơn. Bên cạnh đó, Việt Nam nên sớm ban hành bộ tiêu chuẩn về chất lượng sản phẩm sắt thép để kiểm soát chất lượng đồng nhất chung nhằm bảo vệ người dùng”, chuyên gia Ngô Trí Long chia sẻ thêm.
Siết chặt chất lượng thép NK vào Việt Nam
Theo Thông tư liên tịch số 58/2015/TTLT-BCT-BKHCN ngày 31.12.2015 do Bộ Công thương, Bộ Khoa học - Công nghệ ban hành, thép NK phải qua 2 bước
kiểm tra, gồm: Bước 1 đánh giá sự phù hợp về chất lượng của thép do các tổ chức đánh giá sự phù hợp được chỉ định thực hiện. Bước 2, kiểm tra nhà nước về chất lượng do cơ quan kiểm tra nhà nước thực hiện. Cơ quan hải quan chỉ thông quan hàng hóa khi tổ chức, cá nhân NK cung cấp bản thông báo kết quả kiểm tra chất lượng hàng hóa NK đáp ứng yêu cầu chất lượng theo quy định. Riêng đối với các mặt hàng thép hợp kim có chứa nguyên tố Bo từ 0,0008% trở lên, thép hợp kim có chứa nguyên tố crom từ 0,3% trở lên, hoặc thép sản xuất que hàn, ngoài các chứng từ quy định về kiểm tra chất lượng nêu trên, DN NK thép phải bổ sung bản đăng ký mục tiêu, năng lực sản xuất có xác nhận của Bộ Công thương (trường hợp tổ chức, cá nhân NK thép đồng thời là người sử dụng thép) khi làm thủ tục NK.
Trong gần bốn tháng qua, giá mặt hàng thép 14 lần liên tục “lao dốc” với tổng mức giảm từ 4 triệu đồng đến 5,5 triệu đồng/tấn tùy từng thương hiệu, chủng loại. Ðiều này khiến thị trường xây dựng giảm bớt áp lực, song lại khiến nhiều doanh nghiệp ngành thép có nguy cơ rơi vào thua lỗ trong sản xuất, kinh doanh.
Các doanh nghiệp thép đều đang đặt kỳ vọng cuối năm 2022 giá thép sẽ phục hồi khi các dự án xây dựng tăng tốc. Song với lượng hàng tồn kho còn khá lớn, nhất là những tháng cuối năm có thể chịu tác động xấu do nhu cầu sụt giảm, bảo hộ thương mại gia tăng, cùng với thời tiết vào mùa mưa,… là những yếu tố bất lợi, cản đà phục hồi của ngành thép.
Giá thép giảm 14 lần liên tiếp
Ðến giữa tháng 8 vừa qua, đã có nhiều doanh nghiệp sản xuất thép trong nước thông báo giảm giá lần thứ 14 liên tiếp trong gần bốn tháng. Theo đó, tại khu vực miền bắc, giá thép cuộn CB240 và thép thanh vằn D10 CB300 thương hiệu Hòa Phát giảm khoảng 300 nghìn đồng/tấn, với giá lần lượt còn 14,8 triệu đồng/tấn và 15,7 triệu đồng/tấn. Còn với thương hiệu Việt Nhật, mức giảm từ 200 nghìn đồng đến 310 nghìn đồng/ tấn, sau điều chỉnh giá hai loại thép này lần lượt còn 14,7 triệu đồng/tấn và 15,3 triệu đồng/tấn.
Riêng tại khu vực miền trung, thép Pomina có mức giảm mạnh nhất với giá thép cuộn CB240 giảm tới 1,31 triệu đồng/tấn, xuống còn 14,98 triệu đồng/tấn, thép thanh vằn D10 CB300 giảm 310 nghìn đồng/tấn, xuống còn 16,39 triệu đồng/tấn.
.jpeg)
Sau bốn tháng đầu năm tăng nóng, bảy lần điều chỉnh tăng giá bán, đã có lúc giá thép chạm ngưỡng 21 triệu đồng/tấn, nay giá thép trong nước lại đảo ngược bất ngờ, về mức thấp hơn thời điểm đầu năm. Theo chia sẻ của Giám đốc Công ty Xây dựng Thành Thắng, Lê Ðình Thắng, sau thời gian dài tăng nhanh, việc giá thép giảm mạnh giúp cho các dự án thi công nhận thầu từ đầu năm đến nay có phần dễ thở đối với công trình có trị giá lớn do không còn phải bù lỗ với các hợp đồng đơn giá cố định.
Suốt thời gian dài vừa qua, biên lợi nhuận của doanh nghiệp luôn phải chịu nhiều áp lực do chi phí nguyên vật liệu đầu vào tăng cao kèm theo thị trường bất động sản trầm lắng, đầu tư công chưa đạt kỳ vọng. Khi giá thép “hạ nhiệt” sẽ làm giảm bớt gánh nặng cho nhiều doanh nghiệp xây dựng bởi thép thường chiếm khoảng 20%-30% chi phí mỗi công trình.
Tuy nhiên, việc giá thép liên tục “dò” đáy có thể khiến cho kế hoạch sản xuất, kinh doanh của các doanh nghiệp ngành thép trong năm 2022 sẽ không đạt như kỳ vọng. Ðơn cử như Tập đoàn Hòa Phát, nửa đầu năm 2022 ghi nhận doanh thu 82.118 tỷ đồng và 12.229 tỷ đồng lợi nhuận sau thuế, tương ứng giảm 27% so với cùng kỳ năm 2021, hoàn thành 46% kế hoạch năm.
Trên cơ sở đó, Hòa Phát dự kiến lợi nhuận cả năm 2022 chỉ đạt mức 25 nghìn tỷ đến 30 nghìn tỷ đồng, thấp hơn mức lợi nhuận 34.521 tỷ đồng của năm 2021. Công ty cổ phần Gang thép Thái Nguyên (TISCO) cũng vừa thông báo, lãi quý II/2022 giảm 90% so cùng kỳ năm 2021, xuống còn gần sáu tỷ đồng. Tương tự, Công ty cổ phần Thép Thủ Ðức, báo cáo doanh thu quý II/2022 với lợi nhuận sau thuế âm gần hai tỷ đồng, trong khi cùng kỳ năm 2021 lãi 34 tỷ đồng.
Kỳ vọng những tháng cuối năm
Theo Hiệp hội Thép Việt Nam (VSA), nửa đầu năm 2022, phần lớn các nhà máy đều trong tình trạng khó khăn do lượng hàng tồn kho cao với mức 1,42 triệu tấn, tăng 9,2% so với cùng kỳ năm 2021. Mức độ cạnh tranh giữa các nhà máy ngày càng khốc liệt về giá bán và xâm lấn thị phần của nhau.
Ðể tháo gỡ khó khăn, nhiều nhà máy thép đã buộc phải cắt giảm sản xuất từ 3 ca/ngày xuống còn 2 ca/ngày, thậm chí có những giai đoạn phải dừng sản xuất. Chủ tịch VSA Nghiêm Xuân Ða dự báo, thép xây dựng từ tháng 7 đến tháng 9 sẽ kém sôi động do thời tiết bước vào mùa mưa, đây cũng là một trong những yếu tố tạo nên tính chu kỳ cho ngành thép khiến nhiều công trình xây dựng ảnh hưởng tiến độ. Giá thép xây dựng trong nước sẽ tiếp tục giảm, trong khi lợi nhuận mảng xuất khẩu mặt hàng này không còn tốt như trước. Gần đây, EU đang ngày càng siết chặt các chính sách bảo hộ thương mại đối với sản phẩm thép của Việt Nam, giảm hạn ngạch nhập khẩu.
Với điều chỉnh này, xuất khẩu sắt thép của Việt Nam sang thị trường EU có thể sẽ giảm trong thời gian tới. Trong khi đó, những yếu tố khiến triển vọng thị trường thép nửa cuối năm chưa khả quan khi tốc độ giải ngân đầu tư công chậm, ngân hàng siết tín dụng bất động sản, mùa cao điểm xây dựng đã qua,… khiến các doanh nghiệp thép “bí” đầu ra.
Ngành thép Việt Nam đang phải đối mặt với sức ép cả về phía cung và cầu khi giá nguyên vật liệu tăng, trong khi nhu cầu bị thu hẹp. Dự báo trong năm 2022, Việt Nam vẫn phải nhập khẩu nhiều loại nguyên liệu để sản xuất thép như quặng sắt cho các lò cao khoảng hơn 18 triệu tấn, thép phế khoảng 6 triệu-6,5 triệu tấn cho các lò điện, than mỡ luyện cốc khoảng 6,5 triệu tấn và điện cực graphite 10 nghìn tấn. Nhưng khả năng giá quặng sắt, thép phế, quặng nguyên liệu thô và than mỡ luyện cốc,… vẫn duy trì ở mức cao sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến các doanh nghiệp sản xuất thép và thị trường thép trong nước.
Bộ Công thương đã có những biện pháp bảo đảm cung cầu và bình ổn giá, theo dõi và xử lý kịp thời việc chống bán phá giá một số sản phẩm thép nhập khẩu vào thị trường Việt Nam cũng như đối phó với các vụ kiện chống bán phá giá của các nước với mặt hàng thép xuất khẩu của Việt Nam nhằm giảm đến mức thấp nhất thiệt hại cho các doanh nghiệp sản xuất thép. Ngành Công thương đã tăng cường công tác quản lý thị trường để ngăn chặn, xử lý kịp thời hiện tượng đầu cơ tăng giá, thao túng giá thép trên thị trường, gian lận thương mại làm thất thu ngân sách nhà nước và ảnh hưởng đến người tiêu dùng,…
Thời gian qua, các dự án đầu tư triển khai có phần chậm, kéo theo lượng thép tiêu thụ giảm khiến các doanh nghiệp thép buộc phải giảm công suất sản xuất, trong khi thép tồn kho từ trước còn khá lớn, cho nên khi giá giảm mạnh như hiện nay sẽ ảnh hưởng lớn đến tình hình kinh doanh. Doanh nghiệp nào tồn kho nhiều sẽ phải chịu cảnh “đầu vào cao, đầu ra thấp”, khiến doanh thu sụt giảm nghiêm trọng.
Các chuyên gia dự báo từ nay đến cuối năm sẽ còn nhiều khó khăn đối với ngành thép, song với những kinh nghiệm tích lũy được trong việc ứng phó trên thị trường nhiều năm qua, vẫn có nhiều tín hiệu cho thấy các doanh nghiệp ngành thép Việt Nam có các giải pháp sáng tạo vượt qua khó khăn, ổn định sản xuất, kinh doanh. Dịp cuối năm, nhất là trong quý IV, việc xây dựng công trình nhà ở, bất động sản tăng trưởng trở lại sẽ khiến lượng tiêu thụ các sản phẩm thép trong năm 2022 có thể tăng trưởng quanh mức 7%-10%.
